शेरबहादुर देउवा : जेन–जी आन्दोलनले बदलिएको काँग्रेसको पुरानो सत्ता संरचना

६ दशक लामो राजनीतिक यात्रापछि कार्यकारी भूमिकाबाट बाहिरिँदै नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वको बाटो खुला

नेपाली कांग्रेसका सभापति तथा पाँच पटकका प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले जेन–जी आन्दोलनपछि तीव्र दबाब खेप्दै कार्यकारी भूमिकाबाट विश्राम लिएका छन्। ८० वर्षको उमेरमा सक्रिय राजनीतिबाट नफर्कने संकेत दिँदै उनले उपसभापति पूर्णबहादुर खड्कालाई कार्यवाहक सभापतिका रूपमा अगाडि सारेका छन्। यो घटनाले काँग्रेसभित्र पुस्तान्तरणको ऐतिहासिक मोड सुरुवात गरेको विश्लेषण गरिँदैछ।

देउवाको राजनीतिक यात्रा विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएको थियो। १७ वर्षको उमेरमा सक्रिय राजनीतिमा प्रवेश गरेका उनले २५ वर्षकै उमेरमा नेविसंघको केन्द्रीय अध्यक्ष बने। ६२ वर्ष लामो यात्रामा उनले पाँच पटक प्रधानमन्त्री र दस वर्ष पार्टी सभापतिको भूमिका सम्हाले। सदैव सत्ता समीकरणको केन्द्रमा रहेका देउवा भाग्यमानी मात्र होइनन्, पार्टीभित्र प्रतिस्पर्धा कमजोर हुँदा अवसर पाउने नेता भनेर पनि चिनिन्थे।

तर जेन–जी आन्दोलनले पुरानो सत्ता संरचना चुनौती दिँदै नयाँ पुस्ताको नेतृत्वको मागलाई संस्थागत बनाएको छ। आन्दोलनपछि कांग्रेसभित्र विशेष महाधिवेशनको माग ५४ प्रतिशत प्रतिनिधिसम्म पुगेपछि देउवामा नैतिक र राजनीतिक दबाब बढेको थियो। अन्ततः उनले कार्यकारी जिम्मेवारी छाडेर ‘अब पुरानै भूमिकामा नफर्कने’ स्पष्ट सन्देश दिएका छन्।

राजनीतिक विश्लेषक कृष्ण खनालका अनुसार देउवाको उदय दूरदृष्टि होइन, पार्टीको लाचारीको परिणाम थियो। “बारम्बार असफल भए पनि फेरि अवसर पाउने प्रवृत्ति सफल नेतृत्व होइन,” उनी भन्छन्। देउवामाथि सुशासनभन्दा बढी भ्रष्टाचार र विवाद बढाएको आरोप पनि लाग्दै आएको छ। तैपनि उनले कमैया मुक्ति, छुवाछूत अन्त्य, भूमिसुधार, कर प्रणाली आधुनिकीकरणजस्ता काम आफ्नो कार्यकालमा भएको दाबी गरेका छन्।

जेन–जी आन्दोलनपछि प्रधानमन्त्री बन्ने सम्भावना बोकेर बसेका देउवा अन्ततः आफ्नै पार्टीको दबाबमा पछि हट्नु पर्‍यो। उनले संरचनागत सुधारको आवश्यकता औंल्याउँदै महाधिवेशन तोकिएको समयमै गरिने घोषणा गरेका छन्।

तर प्रश्न यथावत छ—के देउवाको प्रभाव कांग्रेसभित्र वास्तवमै समाप्त हुन्छ? वा उनले छायाँबाटै शक्ति प्रयोग गर्ने छन्? धेरै नेता सावधान छन् कि देउवाको शैलीअनुसार उनले कार्यवाहक नेतृत्वमार्फत पनि आफ्नो पकड कायम राख्न सक्छन्।

यो केवल व्यक्तिको अवसान मात्र होइन, नेपालको परम्परागत सत्ता संस्कृतिमा नयाँ मोडको सुरुवात पनि हो। पुराना नेताहरूको ‘म्युजिकल चेयर’ समाप्त हुँदै नयाँ पुस्तालाई अवसर दिने संकेत देखिएको छ। अब कांग्रेसले यो अवसरलाई संस्थागत रूपले उपयोग गर्छ कि फेरि पुरानै शैलीमा फर्किन्छ—यही नै निकट भविष्यको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न हो।