बोल्नुअघि सोचौँ: जिम्मेवार मनोरञ्जन र आत्मसम्मानको मर्यादा

Murari Pandey Satyajeet

मनोरञ्जनको दुनियाँमा हाँसो, ठट्टा र हल्काफुल्का कुराकानी सामान्य हुन्छन्, तर ती सबैको एउटा सीमा हुनुपर्छ, त्यो हो मानवीय आत्मसम्मान। हालै युटुब च्यानल 'प्याराडाइम टिभी' मा भएको एक मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रममा कलाकार सुरुची बुढाथोकीले नेपाली क्रिकेटका 'आइकन' सन्दीप लामिछानेबारे दिएको टिप्पणी यसै मर्यादाको गम्भीर उल्लंघनको उदाहरण बनेको छ।

कुशल भुर्तेल वा सन्दीप लामिछानेमध्ये कसलाई डेट गर्ने भन्ने व्यक्तिगत रोजाइमा कुनै समस्या थिएन। समस्या तब उत्पन्न भयो जब सुरुची बुढाथोकीले अदालतबाट 'ससम्मान निर्दोष' करार भइसकेका सन्दीप लामिछानेलाई लक्षित गर्दै, उनको विगतको कानूनी झमेलालाई आधार मानेर सार्वजनिक रूपमा 'दोषी' को रूपमा प्रस्तुत गर्ने आसयसहितको टिप्पणी गरिन्। सम्मानित अदालतको निर्णयलाई सार्वजनिक मञ्चबाट चुनौती दिने वा कसैको कानूनी रूपमा स्थापित भएको आत्मसम्मानमा ठेस पुग्ने गरी गरिने टिप्पणी कदापि स्वीकार्य हुन सक्दैन।

सन्दीप लामिछानेले अत्यन्तै पीडा र अपमान सहेर कानूनी लडाईँ लड्नुपर्‍यो र अन्ततः उनले सफाइ पाए। यस्तो सम्वेदनशील र पीडादायक विगतलाई 'मनोरञ्जन' को नाममा मजाकको विषय बनाउनु भनेको उनको मात्र नभई सम्पूर्ण कानूनी प्रक्रिया र मानवीय सम्वेदनशीलताकै अपमान गर्नु हो।

यसै सन्दर्भमा, सन्दीप लामिछाने स्वयंले सामाजिक सञ्जालमा "मनोरञ्जनको नाउँमा कसैको आत्मसम्मानमा ठेस पुर्‍याउनुहुँदैन" भनी गरेको जिम्मेवार प्रतिक्रियाले उनको उचाइ बढेको छ। उनको समर्थनमा आएको जनमतको बाढीले नेपालीहरूको हृदयमा उनी राष्ट्रिय गौरव र एक 'आइकन' का रूपमा स्थापित भएको पुष्टि गर्छ। अर्कोतर्फ, असावधानीपूर्वक बोलेकी सुरुची बुढाथोकीले सार्वजनिक आलोचनाको सामना गरिरहेकी छिन्। यस घटनाले स्पष्ट सन्देश दिएको छ— हाम्रा शब्दहरू शक्तिशाली हुन्छन्, र तिनीहरूले सम्बन्धित व्यक्ति र समाजमा गहिरो असर पार्छन्।

मनोरञ्जनको नाममा गैरजिम्मेवार बन्दा त्यसले व्यक्ति, च्यानल र समग्र समाजलाई नकारात्मक असर पुर्‍याउँछ। जिब्रोबाट निस्केको बोलीलाई फर्काउन सकिँदैन। तसर्थ, सार्वजनिक मञ्चमा मात्र होइन, हरेक कुरा बोल्नुअघि हामीले जिम्मेवारी, सम्वेदनशीलता र सत्यतालाई बिर्सनुहुँदैन।

यस सन्दर्भमा दुई महान् ग्रन्थका उपदेश:

१. बाइबलको पद (विवेक र बोलीको महत्त्व): याकूब ३:५ (James 3:5):

"त्यस्तै जिब्रो पनि एउटा सानो अङ्ग भएर ठूला-ठूला कुराको अभिमान गर्दछ। हेर, एउटा सानो आगोको झिल्काले ठूलो वन पनि स्वाहा पार्दछ।"

(भावार्थ: जिब्रो सानो भए पनि यसमा ठूलो शक्ति हुन्छ, जसरी सानो झिल्कोले ठूलो आगलागी गराउँछ, त्यसरी नै अविवेकी बोलीले ठूलो क्षति र विनाश निम्त्याउन सक्छ।)

२. श्रीमद्भगवद्गीताको श्लोक (वाणीको तपस्या):

श्रीमद्भगवद्गीताको सत्रौँ अध्याय (श्रद्धात्रयविभागयोग) को पन्ध्रौँ श्लोक (श्लोक १५) संस्कृतमा यस प्रकार छ:

​अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।

स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १५ ॥

​भावार्थ: (जो) उद्वेग (बेचैनी वा दुःख) नगर्ने, सत्य, प्रिय र हितकारक भाषण हो, अनि (चैव) स्वाध्याय (शास्त्रको अध्ययन) को अभ्यास पनि (वाङ्मयं) वाणीको (तपः) तपस्या (उच्यते) भनिन्छ।

(अर्थात्: वाणीको तपस्या भनेकै यस्तो बोल्नु हो जसले कसैलाई दुःखी नबनाओस्, सत्य होस्, मिठो होस् र कल्याणकारी होस्। विचारहीन, कठोर वा अपमानजनक बोलीले आत्मसम्मानमा चोट पुर्‍याउँछ र यो वाणीको तपस्या होइन।)

अब, यस घटनामा सम्बन्धित पक्षहरूले के गर्नुपर्छ?

१. सन्दीप लामिछानेले के गर्नुपर्छ?

* मर्यादा कायम राख्ने: उनले सार्वजनिक रूपमा संयमता, जिम्मेवारी र आत्मसम्मानको महत्त्वमा जोड दिएर आफ्नो ध्यान क्रिकेटमा केन्द्रित गर्दै आफ्नो प्रदर्शनलाई नै आफ्नो जवाफ बनाउनुपर्छ।

* कानूनी कदमबाट पछि हट्ने: यदि उनले कुनै कानूनी कदम चालेका छैनन् भने, यसलाई एउटा पाठको रूपमा लिएर, सार्वजनिक समर्थनलाई आफ्नो बलको रूपमा प्रयोग गर्दै अगाडि बढ्नु उपयुक्त हुन्छ।

२. सुरुची बुढाथोकीले के गर्नुपर्छ?

* गल्ती स्वीकारसहितको माफी: उनले आफ्नो गल्ती स्पष्ट रूपमा स्वीकार गर्दै सन्दीप लामिछाने, दर्शक र अदालतको मानप्रति सम्मान व्यक्त गरेर विनम्रताका साथ सार्वजनिक माफी माग्नुपर्छ। माफी तब मात्र अर्थपूर्ण हुन्छ जब त्यसमा गल्ती स्वीकार गरिएको हुन्छ।

* विगतको पाठ सिक्ने: सार्वजनिक मञ्चमा बोल्दा तथ्य, विवेक, संवेदनशीलता र कानूनी मर्यादाको ख्याल राख्ने प्रतिबद्धता जनाउनुपर्छ।

३. प्याराडाइम टिभी (Paradigm TV) ले के गर्नुपर्छ?

* जिम्मेवारी लिने: मनोरञ्जन सामग्रीको प्रकाशकको रूपमा च्यानलले गैरजिम्मेवार सामग्री प्रसारण गरेकोमा सार्वजनिक रूपमा माफी मागीसकेको छ।

* सम्पादन नीतिमा सुधार: यस्ता अन्तर्वार्ताहरूमा अनावश्यक, असत्य वा अपमानजनक टिप्पणीहरूलाई सम्पादन गरेर हटाउने स्पष्ट नीति लागू गर्नुपर्छ। मनोरञ्जनको नाममा कसैको आत्मसम्मानमा ठेस पुर्‍याउने सामग्री पोस्ट नगर्ने सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

* चेतना र तालिम: कार्यक्रम प्रस्तोता र सम्पूर्ण टिमलाई सार्वजनिक नैतिकता, कानूनी मर्यादा र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सीमाबारे तालिम प्रदान गर्नुपर्छ।

४. जनताले के गर्नुपर्छ?

* जिम्मेवार प्रतिक्रिया: विरोध र आलोचना गर्दा सभ्य र रचनात्मक भाषा प्रयोग गर्नुपर्छ, सुरुची बुढाथोकीको आत्मसम्मानमा ठेस पुग्ने गरी व्यक्तिगत आक्रमण गर्नुहुँदैन।

* न्यायिक प्रक्रियाको सम्मान: सम्मानित अदालतबाट आएका फैसलाहरूको सम्मान गर्ने र कसैलाई कानूनी रूपमा निर्दोष करार गरिसकेपछि पुनः दोषीको रूपमा प्रस्तुत नगर्ने चेतना राख्नुपर्छ।

* सचेत दर्शक बन्ने: गैरजिम्मेवार सामग्रीको उपभोग र समर्थन नगरी, जिम्मेवार र सकारात्मक सन्देश दिने मिडियालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।